Redakcja K24
Przeliczenie emerytury po wyroku TK z czerwca 2024 r. wciąż nie odbywa się automatycznie. Wyrok jest korzystny dla emerytów, jednak rząd nie opublikował go w Dzienniku Ustaw. Szacuje się, że sprawa dotyczy nawet 120–150 tys. osób. W praktyce jedyną skuteczną drogą pozostaje dziś sąd. Poniżej wyjaśniamy, co z tego wynika dla emerytów, ich rodzin, pracodawców i biur rachunkowych.
Przeliczenie emerytury i wyrok TK – na czym polega problem
Trybunał Konstytucyjny uznał, że część emerytów ma zaniżone świadczenia. Chodzi przede wszystkim o osoby, którym ZUS pomniejszył podstawę emerytury o kwoty pobranych wcześniej świadczeń, np. wcześniejszej emerytury. Wyrok otworzył drogę do ponownego ustalenia wysokości świadczenia.
Wyrok TK zaczyna jednak wywoływać skutki dopiero po publikacji. Tymczasem od ponad dwóch lat nikt go nie ogłosił. Dlatego ZUS odmawia przeliczeń i powołuje się na obowiązujące przepisy. Emeryci często zarzucają zakładowi bierność. Sądy wskazują natomiast, że ZUS jako organ administracji działa wyłącznie na podstawie przepisów, które formalnie obowiązują.
Dlaczego ZUS ma związane ręce
ZUS nie ocenia konstytucyjności ustaw. Musi stosować przepis, dopóki ten formalnie istnieje w systemie prawa. W efekcie każda decyzja wydana zgodnie z niepublikowanym wyrokiem byłaby, z punktu widzenia zakładu, wydana bez podstawy prawnej. Sądy powszechne mają z kolei większą swobodę. Mogą samodzielnie ocenić przepis i pominąć go w konkretnej sprawie.
Sądy przejęły rolę ZUS
Sądy ubezpieczeń społecznych coraz częściej stosują wyrok TK bezpośrednio. Zmieniają decyzje ZUS i nakazują przeliczenie świadczenia. Problem leży w skali. Sądy mogą rocznie wydać najwyżej kilka tysięcy takich wyroków, a osób potrzebujących pomocy są dziesiątki tysięcy. Zatem na rozstrzygnięcie trzeba czekać nawet długo, ale bez sprawy w sądzie świadczenie się nie zmieni.
Jak dochodzić przeliczenia emerytury krok po kroku
Procedura nie jest skomplikowana. Wymaga jednak pilnowania terminów, ponieważ spóźnione odwołanie zamyka najprostszą drogę.
- Wniosek do ZUS o ponowne ustalenie wysokości emerytury. Emeryt składa go w placówce, pocztą lub elektronicznie. Warto wprost powołać się na wyrok TK z czerwca 2024 r.
- Decyzja ZUS. Najczęściej będzie odmowna. To normalne i potrzebne, ponieważ właśnie od niej przysługuje odwołanie.
- Odwołanie do sądu okręgowego. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję. Termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji.
- Postępowanie sądowe. Sąd może zmienić decyzję i nakazać przeliczenie. Następnie ZUS wykonuje wyrok i wydaje nową decyzję.
- Wypłata wyrównania. Zakres wyrównania za okres wsteczny zależy od przepisów i treści rozstrzygnięcia. Dlatego warto dokładnie przeczytać wyrok i nową decyzję.
Datę doręczenia decyzji trzeba zapisać od razu. W praktyce wiele osób gubi kopertę z datą odbioru, a potem nie wie, kiedy mija termin. Jeśli emeryt ma konto na PUE ZUS, decyzja może trafić także tam. Zasady zakładania konta opisujemy w tekście PUE ZUS obowiązkowe dla wszystkich płatników składek.
Kto co robi w sprawie przeliczenia
| Podmiot | Rola | Na co uważać |
|---|---|---|
| Emeryt | Składa wniosek i odwołanie | Miesięczny termin na odwołanie od decyzji |
| ZUS | Wydaje decyzję, przekazuje odwołanie do sądu | Bez publikacji wyroku TK zwykle odmawia |
| Sąd okręgowy | Ocenia sprawę i może zastosować wyrok TK | Długi czas oczekiwania na rozprawę |
| Płatnik podatku (ZUS) | Pobiera zaliczkę od wyrównania, wystawia PIT | Wyrównanie zwiększa przychód w roku wypłaty |
Wyrównanie emerytury a podatek – przykład liczbowy
Wyrównanie emerytury to przychód emeryta. Opodatkowuje się go w roku, w którym nastąpiła wypłata, a nie w latach, których dotyczy. ZUS działa tu jako płatnik. Pobiera więc zaliczkę na podatek, a po roku wystawia informację roczną, zwykle PIT-40A lub PIT-11A. Ponadto od świadczenia ZUS potrąca składkę zdrowotną.
Przykład: pani Anna wygrała sprawę w 2026 r. ZUS wypłaca jej 12 000 zł wyrównania za kilka lat wstecz. Cała kwota zwiększa jej przychód za 2026 r. Przy stawce 12% podatek od samego wyrównania wyniesie orientacyjnie 1 440 zł. Nie zmieni się natomiast rozliczenie za lata, których wyrównanie dotyczy. Jeśli pani Anna ma też inne dochody, np. z umowy zlecenia, powinna sprawdzić, czy łączny dochód nie przekroczy progu podatkowego.
Jeżeli emeryt prowadzi działalność gospodarczą, wyrównanie nie trafia do KPiR ani do ewidencji przychodów. To przychód z innego źródła. Jednak w zeznaniu rocznym trzeba uwzględnić dane z PIT od ZUS razem z dochodami z firmy, jeżeli działalność rozlicza się na skali.
Co powinien wiedzieć pracodawca i biuro rachunkowe
Sprawa przeliczenia emerytur nie dotyczy bezpośrednio płatników składek. Mimo to pośrednio wpływa na firmy, które zatrudniają emerytów. Pracownik może na przykład pytać o zaświadczenia o zarobkach z lat poprzednich. Takie dokumenty bywają potrzebne w postępowaniu przed ZUS lub sądem.
- Zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu. Pracodawca powinien je wydać na prośbę byłego lub obecnego pracownika. Dlatego warto mieć uporządkowane archiwum płacowe.
- Zatrudnienie emeryta. Przeliczenie świadczenia nie zmienia zasad zgłoszenia do ubezpieczeń ani rozliczenia wynagrodzenia. Szczegóły opisujemy w tekście Zatrudnienie emeryta lub rencisty w 2026 r.
- Odprawa emerytalna. Wyrok TK nie wpływa na prawo do odprawy przy przejściu na emeryturę. Sposób ujęcia jej w księgach znajdziesz w artykule Księgowanie odprawy emerytalnej.
Biura rachunkowe obsługują często klientów w wieku emerytalnym, którzy wciąż prowadzą firmy. Warto im przypomnieć o możliwości złożenia wniosku. Co więcej, przy rozliczeniu rocznym trzeba pamiętać, że wyrównanie podniesie dochód z emerytury.
Najczęstsze błędy przy dochodzeniu wyższej emerytury
- Czekanie na publikację wyroku. Nie wiadomo, kiedy i czy w ogóle nastąpi. Tymczasem sądy już rozstrzygają sprawy.
- Pominięcie terminu na odwołanie. Po upływie miesiąca trzeba zaczynać procedurę od nowego wniosku.
- Brak dokumentów. Warto zebrać wcześniejsze decyzje ZUS, w tym dotyczące wcześniejszej emerytury.
- Zaskoczenie podatkiem. Wyrównanie przychodzi już pomniejszone o zaliczkę i składkę zdrowotną. Kwota „na rękę” będzie więc niższa niż w wyroku.
Podsumowanie
Przeliczenie emerytury po wyroku TK z czerwca 2024 r. nadal wymaga aktywności samego emeryta. ZUS nie może zastosować wyroku przed jego publikacją w Dzienniku Ustaw, dlatego krytyka zakładu jest w dużej mierze chybiona. Sądy natomiast stosują wyrok bezpośrednio i zmieniają decyzje ZUS. W praktyce trzeba więc złożyć wniosek, uzyskać decyzję i w ciągu miesiąca wnieść odwołanie. Wyrównanie jest przychodem w roku wypłaty, zatem warto uwzględnić je w planowaniu rozliczenia PIT. Pracodawcy i biura rachunkowe mogą pomóc, przede wszystkim wydając potrzebne zaświadczenia i informując klientów o tej możliwości.
Zdjęcie: Vitaly Gariev / Unsplash
