Wyrok TK w sprawie emerytur: sądy przejmują rolę ZUS. Co zrobić krok po kroku

Wyrok TK w sprawie emerytur z czerwca 2024 r. nadal nie trafił do Dziennika Ustaw. W efekcie ZUS nie przelicza świadczeń, a emeryci szukają pomocy w sądach. Coraz więcej orzeczeń potwierdza, że to sądy, a nie ZUS, mogą dziś realnie zastosować to rozstrzygnięcie. Wyjaśniamy, co z tego wynika dla emerytów, ich rodzin i biur rachunkowych, które obsługują takie osoby.

Czego dotyczy wyrok TK o emeryturach

Trybunał Konstytucyjny w czerwcu 2024 r. zakwestionował zasadę pomniejszania podstawy emerytury powszechnej o kwoty wcześniej pobranych świadczeń. Chodzi przede wszystkim o osoby, które przed laty przeszły na wcześniejszą emeryturę, a następnie, po osiągnięciu wieku emerytalnego, otrzymały emeryturę powszechną. Według szacunków problem może dotyczyć nawet 120–150 tys. osób.

Dla wielu z nich różnica w wysokości świadczenia jest odczuwalna. Co więcej, strata narasta z każdym miesiącem, w którym emerytura pozostaje zaniżona. Dlatego czas ma tu duże znaczenie.

Dlaczego ZUS nie przelicza świadczeń

Wyrok TK zaczyna formalnie obowiązywać po jego ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. Rząd nie opublikował jednak tego orzeczenia. ZUS jest organem administracji, więc działa wyłącznie na podstawie obowiązujących przepisów. Bez publikacji nie może zatem samodzielnie pominąć przepisu, który formalnie nadal widnieje w ustawie.

Przez dwa lata to ZUS zbierał krytykę za bierność. Tymczasem sądy cywilne coraz wyraźniej wskazują, że zakład ma w tej sprawie związane ręce. Szerzej opisaliśmy ten mechanizm w tekście o tym, dlaczego ZUS czeka z przeliczeniem emerytury po wyroku TK.

Sądy stosują wyrok TK zamiast ZUS

Sąd ma szersze możliwości niż organ rentowy. Może bowiem samodzielnie ocenić zgodność przepisu z Konstytucją i odmówić jego zastosowania w konkretnej sprawie. W praktyce sądy uwzględniają odwołania emerytów i nakazują przeliczenie świadczenia bez pomniejszania podstawy.

Problem tkwi jednak w skali. Sądy są w stanie wydać rocznie najwyżej kilka tysięcy takich wyroków. Natomiast osób potrzebujących interwencji jest kilkadziesiąt tysięcy. W efekcie część emerytów czeka na rozstrzygnięcie latami, a niektórzy w ogóle nie składają odwołania.

Jak dochodzić przeliczenia – krok po kroku

Droga sądowa nie zaczyna się od pozwu. Najpierw trzeba uzyskać decyzję ZUS, od której można się odwołać. Poniżej typowa ścieżka.

1. Wniosek do ZUS – emeryt składa pisemny wniosek o ponowne ustalenie wysokości emerytury z powołaniem na wyrok TK. Warto zachować potwierdzenie złożenia z datą.
2. Decyzja ZUS – zakład najczęściej odmawia przeliczenia, ponieważ wyrok nie został opublikowany. Ta decyzja otwiera jednak drogę do sądu.
3. Odwołanie – składa się je za pośrednictwem ZUS do sądu okręgowego (wydział pracy i ubezpieczeń społecznych). Termin wynosi co do zasady miesiąc od doręczenia decyzji.
4. Postępowanie sądowe – w odwołaniu warto wskazać, o jakie świadczenie chodzi, od kiedy emeryt żąda przeliczenia i dlaczego przepis nie powinien być stosowany.
5. Wykonanie wyroku – po uprawomocnieniu się wyroku ZUS wydaje nową decyzję i wypłaca wyrównanie.

Najczęstszy błąd to przekroczenie terminu na odwołanie. Dlatego datę doręczenia decyzji trzeba zapisać od razu, na przykład w kalendarzu klienta.

Jakie dokumenty przygotować

• decyzję o przyznaniu wcześniejszej emerytury,
• decyzję o przyznaniu emerytury powszechnej i ostatnią decyzję waloryzacyjną,
• odmowną decyzję ZUS wydaną po wniosku,
• potwierdzenie złożenia wniosku i dowód doręczenia decyzji.

Wyrównanie emerytury a podatek PIT

Dla biura rachunkowego ważne jest przede wszystkim rozliczenie wyrównania. ZUS działa jako płatnik, dlatego pobiera zaliczkę na podatek także od kwoty wyrównania. Następnie wykazuje całość wypłat w rocznej informacji podatkowej dla emeryta.

Wyrównanie za poprzednie lata stanowi co do zasady przychód w roku, w którym emeryt je faktycznie otrzymał. Może to mieć wpływ na roczne rozliczenie, zwłaszcza gdy emeryt ma także inne dochody, na przykład z pracy lub z działalności gospodarczej. Z kolei przy wysokim wyrównaniu warto sprawdzić, czy łączny dochód nie zbliży się do progu, od którego obowiązuje wyższa stawka podatku.

Przykład liczbowy

Przyjmijmy hipotetyczne dane. Emerytka pobiera 3200 zł brutto miesięcznie. Po przeliczeniu sąd ustala świadczenie na 3600 zł brutto.

W praktyce kwota netto będzie inna, ponieważ zależy od składki zdrowotnej, sposobu poboru zaliczki i okresu, za który sąd przyzna wyrównanie. Mimo to przykład pokazuje, że stawka jest realna i warto o nią walczyć.

Co ten wyrok TK oznacza dla pracodawców i firm

Wiele osób objętych sporem nadal pracuje albo prowadzi jednoosobową działalność. Wyższa emerytura nie zmienia jednak obowiązków pracodawcy w zakresie składek i zaliczek od wynagrodzenia. Zasady omówiliśmy w artykule o tym, jak zatrudnić emeryta lub rencistę w 2026 r.

Również emeryt prowadzący firmę powinien pamiętać o swoich składkach. Spór z ZUS o emeryturę nie zwalnia go z terminowych wpłat. Opóźnienie oznacza odsetki, a także inne skutki, które opisaliśmy w tekście o zapłacie składki ZUS po terminie.

Rola biura rachunkowego

Biuro nie prowadzi sprawy sądowej za klienta. Może jednak realnie pomóc. Przede wszystkim warto:

• zidentyfikować klientów, którzy w przeszłości pobierali wcześniejszą emeryturę,
• poinformować ich o możliwości złożenia wniosku i odwołania,
• pilnować terminów i kompletności dokumentów,
• uwzględnić wyrównanie w rocznym rozliczeniu PIT klienta.

Czy warto czekać na publikację wyroku?

Publikacja otworzyłaby drogę do przeliczeń bezpośrednio w ZUS. Nikt jednak nie wie, kiedy i czy w ogóle do niej dojdzie. Tymczasem każdy miesiąc zwłoki oznacza niższe świadczenie. Ponadto sądy rozpatrują sprawy w kolejności wpływu, więc wcześniejsze odwołanie oznacza zwykle wcześniejszy wyrok.

Złożenie wniosku teraz ma także znaczenie dowodowe. Data wniosku może bowiem wpływać na to, od kiedy sąd przyzna wyższe świadczenie. Dlatego bierne czekanie rzadko się opłaca.

Podsumowanie

Wyrok TK w sprawie emerytur nadal nie został opublikowany, więc ZUS nie może go stosować. Sądy natomiast mogą i coraz częściej to robią. Ścieżka wygląda następująco: wniosek do ZUS, decyzja odmowna, odwołanie w terminie i wyrok sądu. Wyrównanie podlega opodatkowaniu, dlatego trzeba je uwzględnić w rocznym rozliczeniu. Biura rachunkowe mogą pomóc klientom przede wszystkim w pilnowaniu terminów, kompletowaniu dokumentów i prawidłowym rozliczeniu PIT.

Zdjęcie: Dheeraj M / Unsplash